“Anafylaxie: Heldere uitleg is noodzakelijk, hoe vaker, hoe beter.”

Anafylaxie is een acute allergische reactie die wordt gekenmerkt door klachten van het orgaansysteem. De klachten kunnen variëren, met afwijkingen aan de huid, de slijmvliezen, de luchtwegen, de circulatie en de tractus digestivus. Een ernstige reactie kan in een zeer kort tijdsbestek fataal zijn en snelle toediening van adrenalie is van levensbelang. Daarom moeten mensen met risico op anafylaxie altijd een zogeheten noodpen bij zich hebben: een adrenaline auto-injector.

“Naast de objectieve klachten zijn er nog een aantal klachten die vaag klinken, maar heel typisch zijn, zoals een metaal-smaak, een ‘doem’gevoel of angstgevoelens. Verder zorgt de histamine die vrijkomt bij een allergische reactie ervoor dat je niet adequaat kunt reageren en dat maakt het lastig om zelf goed te handelen door de noodpen snel en op de juiste wijze te gebruiken.”

Aan het woord is allergoloog Hanneke Oude Elberink, werkzaam in het UMC Groningen. Zij is dé deskundige op het gebied van anafylaxie, een aandoening die volgens haar veel vaker voorkomt dan artsen denken. De Gezondheidsraad schat de prevalentie op 1-3%. Anafylaxie komt het meest voor bij jongvolwassenen en adolescenten; voedselallergie blijkt in 50-80% van alle gevallen hiervoor verantwoordelijk te zijn. Oude Elberink: “Juist de prevalentie van voedselallergie is de laatste jaren sterk toegenomen, zowel bij kinderen als bij volwassenen.”

Verschillende oorzaken
De meest voorkomende oorzaken van anafylaxie zijn voedselbestanddelen (vooral pinda’s en noten), insectenbeet (zoals bij of wesp), natuurrubberlatex of geneesmiddelen (zoals NSAID’s, penicilline, contrastmiddelen). Er zijn ook minder vaak voorkomende oorzaken, zoals inspanning of kou, al of niet in combinatie met een allergeen, zoals bijvoorbeeld tarwe. “En bij een deel van de patiënten is het idiopatisch: dan zeg ik tegen de patiënt dat wij te idioot zijn om de oorzaak te achterhalen”, glimlacht Oude Elberink. “Bij jonge kinderen gaat het vaak om voedselallergie, bij ouderen vaker om insecten en geneesmiddelen. Als het gaat om voedselanafylaxie hebben patiënten opvallend vaak op jonge leeftijd eczeem gehad. Een verklaring van anafylaxie door voeding is, dat als gevolg van het eczeem voedselallergenen, zoals pinda, door de huid binnenkomen en door het lichaam worden gezien als lichaamsvreemd. Insectensteken gaan ook door de huid en roepen daardoor ook een sterke IgE-respons op voor het maken van antistoffen. Een onderliggende mastocytose zorgt er dan voor dat de allergische reactie zeer ernstig tot zelfs fataal kan verlopen. Mastocytose is een aandoening waarbij er een teveel aan mestcellen aanwezig is als gevolg van een mutatie van de stamcel. Het wordt steeds duidelijker dat bij patiënten met een insectenallergie bij 5-10% sprake is van deze onderliggende aandoening. Het is de belangrijkste risicofactor voor een zeer ernstige reactie bij een insectenallergie.”

Steeds meer oorzaken in het vizier
Gedreven zegt ze: “Kortom: anafylaxie is een ziektebeeld met veel verschillende aspecten en dat maakt het juist zo boeiend. We komen steeds een stapje verder. Zo is inmiddels een aantal oorzaken bekend, die we eerder niet in het vizier hadden. Bijvoorbeeld de relatie met een tekenbeet, waardoor het lichaam reageert op het Alfa-gal van de teek en afweerstoffen aanmaakt. Een mens heeft van nature geen Alfa-gal, maar andere zoogdieren, zoals bijvoorbeeld een koe, wel. Bij het eten van rood vlees, waarin ook Alfa-gal zit, kan door kruisallergie anafylaxie ontstaan. Zodra we deze kennis hadden, hebben we degenen in onze database met ‘oorzaak onbekend’ hierop getest. Bij een aantal was dit inderdaad de oorzaak en het is fijn dat ze dat nu weten. Zo is het ook van belang dat we weten dat mastocytose de oorzaak kan zijn van insectenallergie. Deze mensen kunnen we behandelen met immunotherapie.”

Artsen: stuur urinemonster op
Een juiste diagnose is van belang, benadrukt Oude Elberink,“zodat je zeker weet dat het anafylaxie betreft en geen andere aandoening, zoals hyperventilatie, een paniekaanval of vocal cord dysfunctie, die soms moeilijk te onderscheiden zijn van een anafylactische reactie. De diagnose anafylaxie objectiveren kan door het meten van tryptase in het bloed en afbraakproducten van histamine in de urine. Dat laatste doen wij als enig ziekenhuis in Nederland. Het voordeel van de bepaling in de urine is dat er ook in de thuissituatie mogelijke anafylaxie kan worden geobjectiveerd. Als de waarden te hoog zijn ten opzichte van de normaalwaarden, dan weet je dat het om anafylaxie gaat. De afname moet binnen 1 tot 4 uur na de reactie plaatsvinden. We doen op dit moment onderzoek naar het optimale tijdmoment.”

Heldere uitleg van arts én apotheker
De beste manier om anafylaxie te voorkomen, is door niet in aanraking te komen met de oorzaak. “Maar dat is lang niet altijd eenvoudig”, stelt Oude Elberink nuchter vast. “En dat betekent dat mensen die eenmaal anafylaxie hebben gehad, altijd een adrenaline auto-injector (AAI) bij zich moeten hebben. En: minstens zo belangrijk, ze moeten weten hoe ze daarmee moeten omgaan. De arts die zo’n pen voorschrijft moet duidelijke instructies geven over hoe en wanneer te gebruiken. Vervolgens moet ook instructie plaatsvinden in de apotheek. Een apotheker mag absoluut niet volstaan met de vraag: ‘weet u hoe u met de pen moet omgaan?’ Heldere uitleg is noodzakelijk, hoe vaker, hoe beter. De patiënt moet de oefenpen meekrijgen, om zijn naasten de werking van de AAI te laten zien. Want bij anafylaxie is vaak sprake van warrigheid, waardoor de patiënt niet adequaat kan reageren. Zijn omgeving moet dan weten wat er aan de hand is en hoe de pen moet worden gezet. Geloof me: dat kan levensreddend zijn.” Ze voegt er aan toe: “De apotheker zal wel de pen moeten verstrekken die de arts voorschrijft. Als hij daarvan wil afwijken, om gemotiveerde redenen, moet hij contact opnemen met de arts”.

Noodpen steeds binnen handbereik
Het is nooit te voorspellen wanneer de patiënt de pen nodig heeft, dus hij moet deze altijd bij zich hebben. Dit moeten zorgverleners sterk benadrukken, want uit onderzoek blijkt dat een groot aantal mensen de pen vaak niet bij zich heeft. Overigens blijkt eveneens uit onderzoek dat lang niet alle patiënten de auto-injector correct bij zichzelf toedienen. “Vertel mensen om je heen dat je zo’n pen hebt, waar deze is –bijvoorbeeld in het voorvakje van je tas- en hoe ze moeten handelen”, zegt Oude Elberink met klem.
Ouders moeten de omgeving van het kind inlichten, zoals leerkrachten, sporttrainers, clubleiders enz. “Dat is best belastend”, erkent ze. “Ze moeten op veel plekken mensen informeren. Kan en wil de leerkracht omgaan met de AAI? Hoe licht je de klas voor? Kun je je kind wel bij een vriendje laten spelen?”

Vermeende allergie als hype
Terwijl het voor ouders al moeilijk genoeg is, is er het toenemend probleem dat een allergie niet altijd even serieus wordt genomen.“Zeker nu zoveel mensen, met name jonge vrouwen, zogenaamd allergisch denken te zijn voor van alles en nog wat.” Boos: “Dat is echt een hype en zij maken het heel moeilijk voor mensen die echt allergisch zijn. Men denkt al snel: ach, daar heb je er weer eentje met allergie. En omdat het bij deze mensen nooit mis zal gaan (immers ze hebben geen allergie) is de kans groter dat patiënten met een echte allergie niet serieus worden genomen met alle gevaren van dien. In mijn praktijk zijn veel patiënten die daarom niet uit eten gaan, en weinig deelnemen aan sociale activiteiten.”

Tekort aan allergologen leidt tot lange wachtlijsten
En er is nog iets waar ze zich zorgen om maakt, namelijk het tekort aan allergologen. Met als gevolg dat er alom wachtlijsten zijn. “Ons ziekenhuis heeft zelfs een wachtlijst van een jaar. Er worden meerdere allergologen/immunologen opgeleid, maar door financiële hobbels worden her en der geen allergologen/immunologen aangesteld. Ik hoop dat deze barrières worden geslecht, waardoor de toegankelijkheid van deze zorg verbetert. Ik zie het als mijn taak om ervoor te zorgen dat de kennis zo goed mogelijk terecht komt op alle plekken. Het gaat om een soms zeer belastende aandoening en een juiste behandeling is van groot belang.”

 

Adrenaline Auto-injectoren
In ons land zijn drie merken op de markt, twee daarvan in twee versies: een volwassen variant (bevat 0,3 mg adrenaline) en een junior variant (0,15 mg adrenaline) voor kinderen tot ongeveer 30 kg. Eén fabrikant heeft ook een versie met 0,5 mg. Alle varianten zijn bedoeld voor eenmalig gebruik. De pennen hebben een vastgestelde houdbaarheidsdatum.

Oude Elberink is van mening dat de apothekers altijd een pen moeten verstrekken met een houdbaarheid van minimaal een jaar na datum van verstrekking. En apothekers moeten patiënten een herinnering sturen als de houdbaarheidsdatum bijna is verlopen. “Instrueer de patiënt duidelijk over de wijze van handelen met de AAI en geef altijd een oefenpen mee, zodat de patiënt op zijn beurt de naasten instructie kan geven.”

Eczeem en kinderen
Zoals gezegd ligt eczeem vaak ten grondslag aan voedselallergie. Daarom werden zuigelingen en jonge kinderen met eczeem altijd ver gehouden van pinda’s en eieren. Studies hebben echter aangetoond dat voedselallergie juist kan worden voorkomen door kinderen al vroeg regelmatig pinda’s en ei te laten eten. Dat is zelfs het geval bij kinderen die al antistoffen hadden ontwikkeld tegen pinda’s.

De sectie kinderallergologie heeft nieuwe richtlijnen ontwikkeld, die in het komende nummer van het Nederlands Tijdschrift voor Allergologie en Astma (NTvAA) worden gepubliceerd. De kindergeneeskunde moet deze richtlijnen nog accorderen, daarna komen er schema’s beschikbaar voor ouders, consultatiebureau-artsen, kinderartsen en kinderallergologen. Zo’n schema wijst uit of de introductie van pinda’s en ei thuis kan plaatsvinden, of in het ziekenhuis. “Het is zaak dat deze schema’s breed bekend zijn en in de praktijk worden gebruikt”, aldus Oude Elberink.

Tekst: Gerda van Beek

Dit artikel verscheen eerder in de november-editie van FarmaMagazine 2017

 

 

Gerelateerde berichten

  • De apotheek van de toekomstDe apotheek van de toekomst Eindhovense apotheken scheiden logistiek van zorg - Een aantal apotheken van SGE transformeert naar ‘Medipunten’. Eindhovenaren kunnen daar eerder aangevraagde medicatie ophalen en met een […]
  • Communicatie is de essentie van goede zorgCommunicatie is de essentie van goede zorg Bart Vincken, poliklinisch apotheker OLVG, locatie West is een vloeiend spreker. Hij praat in volzinnen met hoorbare komma’s, punten en dubbele punten. Geen adempauzes, geen stiltes of […]
  • Nieuwe richtlijn Pijn bij Kanker nog onvoldoende bekendNieuwe richtlijn Pijn bij Kanker nog onvoldoende bekend Nog steeds weten veel zorgverleners niet goed om te gaan met pijn bij patiënten met kanker. Vooral doorbraakpijn wordt in het algemeen slecht gemeten en behandeld. De nieuwe richtlijn Pijn […]
  • Ron van Schaik: Samenwerking bepaalt succes van farmacogeneticaRon van Schaik: Samenwerking bepaalt succes van farmacogenetica Met medicatie afgestemd op het persoonlijke DNA-profiel zijn er minder bijwerkingen, is de therapie effectiever, zijn de patiënten tevreden en de zorgkosten uiteindelijk lager. Het succes […]
  • De apotheker is een superheldDe apotheker is een superheld Apothekers zijn superhelden. Onherkenbare superhelden. Het wordt dan ook tijd dat de medicijnspecialist en zorgverlener zijn of haar masker afdoet, stelt Nitika Chouhan, de nieuwe […]

Auteur: redactie
Categorie: 2017
Tags: , , , ,

Plaats een Reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *