Biologische klok wil gehoord worden

Leefstijlgeneeskunde wordt steeds vaker gezien als fundament voor zowel preventie als de behandeling van diverse chronische aandoeningen. In een reeks van vijf artikelen, ontwikkeld in samenwerking met Vereniging Arts en Leefstijl, nemen we de belangrijkste leefstijlpijlers onder de loep. In deze editie komt de pijler Slaap aan bod.

“Het belang van de biologische klok wordt onderschat, ook door artsen.” Hoogleraar chronobiologie en gezondheid van het Erasmus MC Bert van der Horst hoopt dat artsen zich meer bewust worden van de invloed van ons circardiane ritme op de gezondheid. Alles draait erom dat activiteiten als slapen, eten en werken niet uit de pas lopen met de biologische klok.

De basis van de biologische klok is betrekkelijk eenvoudig. “We hebben een interne klok met een ritme van ongeveer 24-uur, niet alleen voor slapen en waken, maar ook voor de stofwisseling en fysiologie, zoals hartritme en temperatuur”, begint Van der Horst. “Dankzij de biologische klok kan het lichaam anticiperen op een aantal dagelijks terugkerende zaken in ons bestaan. Het lichaam is al klaar om de dag te beginnen voordat we onze ogen open doen.” De biologische klok zit in elke cel en wordt centraal aangestuurd vanuit de suprachiasmatische nucleus in de hersenen, die onder invloed van licht elke 24 uur reset. Dit gebeurt om te voorkomen dat lichaamsprocessen uit de pas gaan lopen met de dag-nacht cyclus.

Op tijd eten en slapen

De biologische klok controleert de expressie van 10 tot 20% van onze genen. Organen hebben daardoor elk hun eigen op elkaar en op de omgeving afgestemde ritme. Zo is de spijsvertering er overdag het beste op ingesteld om voedsel te verteren. “Maar tijdens het werk in de nachtdienst gaat het lichaam anders met eten om”, legt Van der Horst uit. “Laat in de avond zet het lichaam meer glucose om in vet, ‘s middags meer in energie.” Het is een voorbeeld van hoe slaap onlosmakelijk verbonden is met andere leefstijlfactoren, in dit geval met de timing van activiteiten. Sporten gaat vaak bijvoorbeeld het beste aan het eind van de middag.

Sociale jetlag

De gevolgen van een verstoorde biologische klok blijken inmiddels uit steeds meer studies. Op het verkeerde moment van de dag slapen, waardoor je ook op het verkeerde moment eet, vergroot het risico op obesitas en diabetes type 2. “Ploegendienst is een bekende risicofactor. Dat is natuurlijk een extreme situatie, waar ongeveer 15% van de beroepsbevolking mee te maken heeft. Toch lukt het ook de grote meerderheid van de bevolking niet om het eigen ritme aan te houden. Werk en studie dwingen de mens vaak met behulp van de wekker eerder wakker te worden dan hun biologische klok lief is.” We noemen dat een sociale jetlag, het verschijnsel dat ons sociale leven niet aansluit bij ons biologische slaap-waakritme. Dit geldt vooral voor mensen met een laat chronotype (avondmensen), een type dat het meest voorkomt onder jongeren. Bij hen zorgt de wekker op werk- of schooldagen voor een slaaptekort. Bij 60% van de mensen is dat slaaptekort dagelijks één uur, bij 30% het dubbele. “Wekelijks is dat een volledige nacht”, waarschuwt Van der Horst.

Kanker

Ook andere ziektes dan obesitas en diabetes type 2 hebben relaties met de biologische klok. Muisstudies hebben bijvoorbeeld laten zien dat een verstoorde slaap-waakcyclus de tumorinitiatie bevordert, tumorgroei versnelt en het immuunsysteem remt. Daarnaast lijkt chemotherapie meer succes te oogsten als er rekening wordt gehouden met de biologische klok bij timing van de behandelingen. Van der Horst: “Chemotherapeutica werken het efficiëntst op het moment van de dag dat zij het beste door de gezonde cellen van het lichaam worden getolereerd. Het scheelt dus in de bijwerkingen.” Mensen met een onverstoorde biologische klok hebben bovendien gemiddeld een langere overleving bij darmkanker dan mensen met een verstoorde biologische klok. Rekening houden met of herstellen van de biologische klok tijdens de behandeling van kanker ligt dus voor de hand, al is het effect ervan nog niet systematisch onderzocht.

Obesitas en diabetes type 2 behandelen

Van der Horst hoopt dat de biologische klok uiteindelijk ook ingezet kan worden bij de behandeling van obesitas en diabetes type 2. Binnenkort start op het Erasmus MC een interventiestudie om het effect van de timing van voeding bij deze aandoeningen te meten. “We willen weten of het mogelijk is om bij mensen die nog niet zo lang diabetes type 2 hebben het gebruik van insuline uit te stellen of te voorkomen”, legt Van der Horst uit. De onderzoekers gaan ook het slaapritme meten bij de deelnemers van de studie. Bij muizen met prediabetes is overigens al vastgesteld dat het ontstaan van diabetes type 2 te voorkomen is door te leven met het ritme van de biologische klok. Onduidelijk is nog of de tijd – figuurlijk – terug te draaien is als de ziekte al ontstaan is.

Biomarkers

In de toekomst zal het makkelijker worden aan de hand van biomarkers vast te stellen welke langetermijngevolgen een verstoord bioritme kan hebben voor de individuele mens. Van der Horst: “Het probleem is dat we nog niet zeker weten naar welke biomarkers we moeten kijken. De stijging van melatonine in de avond en cortisol in de ochtend zijn bekende biomarkers voor slaap. Maar in hoeverre die iets zeggen over chronische verstoring van de biologische klok en de gevolgen daarvan, weten we nog niet.” In het kader van de Nationale Wetenschapsagenda is onlangs het project BioClock begonnen. Het doel hiervan is om dergelijke markers te identificeren en te gebruiken om het effect van interventies op de gezondheid van nachtwerkers kwantitatief en objectief te meten.

Gezond slaap-waakritme

Van der Horst verwacht dat in de toekomst objectieve metingen van het bioritme gemeengoed zullen worden in de zorg, net als behandelmethodes die hieruit kunnen voortvloeien. Toch kunnen huisartsen ook nu al leefstijlinterventies toepassen bij mensen met een verstoorde biologische klok. Het ligt voor de hand om deze patiënten te helpen om weer naar hun eigen ritme te luisteren. Dat begint met bewustwording van het belang van een gezond slaap-waakritme. Van der Horst raadt huisartsen aan om bij vermoeidheidsklachten of andere onduidelijke klachten vaker te denken aan een sociale jetlag en dit ter sprake te brengen. “Als huisarts kun je dan uitzoeken hoe iemand slaapt en welk chronotype iemand heeft. Daar zijn vragenlijsten voor, maar het kan ook heel informatief zijn om te vragen hoe laat iemand op vrije dagen naar bed gaat en opstaat en hoe laat dit op doordeweekse dagen is. Een groot verschil wijst op een sociale jetlag.” Het algemene advies luidt vervolgens: probeer je natuurlijke ritme te vinden. Bij nachtdiensten hebben sommige ziekenhuizen goede ervaringen met powernaps. De effecten hiervan worden nog verder onderzocht. Om makkelijker in slaap te vallen zijn verder onder andere de adviezen uit het Leefstijlroer van Vereniging Arts en Leefstijl te gebruiken.

Lichtbrillen

Je eigen biologische ritme volgen, is voor veel mensen niet eenvoudig, omdat de maatschappij daar niet op ingesteld is. In plaats van het sociale ritme aanpassen aan de biologische klok, is het omgekeerde daarom ook denkbaar: de biologische klok aanpassen. “Als je door de maatschappij gedwongen wordt vroeg op te staan, bijvoorbeeld voor werk of school, is het mogelijk om de biologische klok terug te schuiven en in het gareel brengen met je leven zoals dat bepaald wordt door de maatschappij”, zegt Van der Horst. Dat kan met behulp van een zogenaamde lichtbril. ‘s Ochtends kun je dan blauw licht tot je nemen via blauwe ledlampjes in de bril, terwijl je ‘s avonds het blauwe licht kunt wegfilteren middels oranje glazen. “Dat werkt zelfs voor Olympische sporters tegen de jetlag en om op het tijdstip van de wedstrijd optimaal te presteren.” Van der Horst paste de lichtbrillen in zijn eigen onderzoek toe bij mariniers die in de vroege ochtend een marathon moesten lopen. Wellicht mede door gebruik van de brillen met blauw licht verbeterden zij het wereldrecord speedmarsen ruimschoots, maar het onderzoek was te beperkt om er conclusies aan te verbinden. De volgende stap is om, ook binnen het BioClock project, het effect van de lichtbrillen te onderzoeken bij mensen die in ploegendienst werken. De huisarts kan zo’n bril voorlopig dus nog niet voorschrijven aan mensen met nachtdiensten of een sociale jetlag. “Zover zijn we nog niet”, besluit Van der Horst, “maar het helpt al als artsen en daarmee patiënten zich meer bewust worden van het belang van de biologische klok.”

Adviezen over slaap uit het Leefstijlroer
• Zorg voor een koele en geventileerde slaapkamer
• Drink geen cafeïne voor het slapen gaan
• Zorg voor een regelmatig slaappatroon in overeenstemming met je natuurlijke slaap-waak ritme
• Slaap 7 tot 8 uur
• Zet 2 uur voor het slapen gaan alle beeldschermen uit

Meer info

  • www.artsenleefstijl.nl
  • www.universiteitvannederland.nl/college/hoe-erg-is-het-om-een-nachtje-door-te-halen
  • www.universiteitvannederland.nl/college/verpest-je-smartphone-je-slaap
  • bioclockconsortium.org/home/
  • www.nursing.nl/tips-voor-goede-voeding-de-nachtdienst/

Tekst: Pauline van Schayck

Lees meer artikelen? Schrijf u in voor de tweewekelijkse FarmaMagazine nieuwsbrief!

Persoonlijk contact is een uniek medicijn

Apotheker Joeri Beek werd met zijn apotheek in Nistelrode in het verleden twee keer uitgeroepen tot ‘Beste apotheek van Nederland’ en stond jaren in de top 10. Inmiddels staat hij aan het roer van een tweede apotheek in Heesch.

Het duurzame perspectief van Orion Pharma

Duurzame groei, ‘building well-being’ voor de patiënten en werknemers, spelen belangrijke rollen in de bedrijfsfilosofie van Orion Pharma. Een interview met Country manager Benelux: Stephan Van Nieuwenhove.

Vacatures

Sluit u aan bij meer dan 6.500 huisartsen en apothekers die tweewekelijks onze nieuwsbrief ontvangen over ontwikkelingen in de eerste lijn.