Meteen naar de inhoud

Prof. dr. Robbert Jan Kok over ‘De apotheker van de toekomst’

De apotheker van de toekomst print medicatie op maat. Precies volgens de wensen van de patiënt. En die toekomst is nu al begonnen, stelt Prof. dr. Robbert Jan Kok, hoogleraar Technologie voor medicijnafgifte en onderwijsdirecteur farmacie in Utrecht.

In de gezondheidszorg worden veel beslissingen gemaakt aan de hand van standaardprotocollen en richtlijnen. Op deze manier kun je doelmatig beslissingen nemen over standaard medicijnen, passend bij de grote groep patiënten met een bepaald ziektebeeld. Therapie langs de lijntjes van de vastgestelde protocollen. Want wat voor de ene patiënt werkt is vast ook goed voor de andere. Maar voor bijzondere patiënten moet je ook kunnen afwijken van de vastgestelde norm, en dan is medicatie op maat soms de beste oplossing.

Moeten apothekers een rol spelen bij het bereiden van medicatie op maat?

“Apotheekbereidingen zijn de afgelopen decennia geleidelijk verdwenen uit de beroepspraktijk, terwijl er veel kansen liggen om je als apotheker juist daar te onderscheiden”, aldus Kok. “Helaas ligt de nadruk bij afwijkende medicatie vaak op allerlei andere administratieve zaken zoals geneesmiddeltekorten of de regels van het vergoedingensysteem die bepalen of maatwerk wel uitgevoerd mag worden. Apothekers zijn dan professioneel niet in controle over wat de beste keuze in medicatie is. We zijn uitvoerder van wat een ander van bovenaf als beste oplossing heeft gekozen.”
Wie nu denk dat dit een klaagzang wordt moet vooral verder lezen. Want aan het woord is Prof. Dr. Robbert Jan Kok, hoogleraar Technologie voor medicijnafgifte. In Utrecht onderzoekt hij nieuwe technologieën om medicijnen toe te dienen. Daarnaast doet hij onderzoek naar gebruik van 3D-printing van medicatie. En hij is als onderwijsdirecteur bij het departement Farmaceutische Wetenschappen verantwoordelijk voor het opleiden van apothekers en onderzoekers in de farmaceutische wetenschappen.

Regisseur op de achtergrond

Kok is dus gespecialiseerd in nieuwe technologie en leidt de apothekers van de toekomst op. Van hem dus helemaal geen klaagzang, maar een schets met kansen. Want nieuwe technologie om medicatie op maat te maken voor de patiënt is dé manier om de positie van de apotheker als zorgverlener goed zichtbaar te maken.

“De apotheker is de regisseur op de achtergrond. De onmisbare én nog vaak onzichtbare deskundige. Ik vergelijk de apotheker met de luchtverkeersleider: onzichtbaar voor de reiziger zorgen zij dat vliegtuigen veilig in de lucht blijven en er niks misgaat. De reiziger staat niet stil bij de onmisbare rol van deze regisseur op de achtergrond. De apotheker heeft ook zo’n regierol op de achtergrond van het farmaceutische domein. Helaas weten te weinig mensen wat de apotheker nu echt doet, de apotheker is onzichtbaar op de achtergrond. Het blijft dus nodig om te vertellen wat voor belangrijke rol de apotheker heeft bij de farmaceutische zorg, zowel in het contact met patiënt en arts maar ook vanuit zijn rol als geneesmiddelenexpert. Dat verhaal moeten we blijven vertellen.” En dat doet Kok vol overtuiging. Aan zijn studenten maar ook aan het grote publiek. Bijvoorbeeld tijdens een opname voor het veelbekeken televisieprogramma Klokhuis. “En als we dan laten zien wat apothekers allemaal doen, welke kennis we hebben, hoe we controleren en adviseren, dan staat men er versteld van. Iedere keer weer.”

Heilige graal

Toch staat Kok niet aan de balie, in gesprek met de patiënt om zo de meerwaarde van de apotheker te laten zien. Een bewust keuze. “Het grensvlak van biologie, scheikunde, gezondheid en ziekte. Analyseren van het geneesmiddel, begrijpen hoe iets werkt. Om uiteindelijk alle radartjes op elkaar af te stemmen zodat we iets kunnen maken dat effectief en veilig is. Dát spreekt mij aan, daar ligt mijn interesse. Ook voel ik mij prettig bij de interactie met wetenschappers en specialisten in het ziekenhuis.”

Zijn onderzoek naar technologie moet leiden naar het ontwikkelen van medicatie op maat. Waar staan we op dit moment in de zoektocht naar die heilige graal?

“Allereerst nanotechnologie. Met nanomedicijnen is de distributie en afgifte van werkbare stoffen te sturen in het lichaam. De geneesmiddelen zitten verpakt in nanodeeltjes of zijn gekoppeld aan een dragermolecuul dat er voor zorgt dat de actieve stof gericht in bepaalde cellen of weefsels opgenomen wordt. Zo kun je cellulaire selectiviteit inbouwen naast de moleculaire selectiviteit van het farmacon.”

“Er wordt veel onderzoek gedaan naar nanomedicijnen voor de behandeling van kanker, omdat kankermedicijnen vaak bijwerkingen hebben die leiden tot het stoppen met een werkzaam geneesmiddel. Het gericht sturen van de activiteit van dit soort stoffen is een zinvolle manier om kankermedicijnen te verbeteren. Met kennis van de juiste route van het nanodeeltje en van de werkbare stof kun je zo heel gericht medicatie op maat ontwikkelen”, aldus Kok.

Hoe succesvol is nanotechnologie?

“Covid heeft laten zien dat nanotechnologie goed werkt. De moderne mRNA vaccins bevatten biomoleculen die alleen met hulp van een nanodeeltje opgenomen worden in de cellen van het immuunsysteem. Voor dit soort geneesmiddelen is het verpakken in nanodeeltjes en de gerichte aflevering dus essentieel, omdat het mRNA anders niet omgezet kan worden in peptiden die een immuunrespons tegen het corona kunnen opwekken. De snelle registratie van de coronavaccins was alleen mogelijk omdat dit soort technologieën al langere tijd onderzocht zijn voor andere ziektes. Zo konden Covid vaccins heel snel ontwikkeld worden en daarna ook echt gebruikt worden bij de bestrijding van de pandemie. De praktijk heeft nu aangetoond dat deze technologieën klaar zijn om op grote schaal gebruikt te worden.”

Maar Kok verwacht niet dat er nu meteen heel veel nanomedicijnen in de apotheek zullen verschijnen. Veel technieken zitten nog in de onderzoeksfase, en er is nog veel onbekend over veilig gebruik door patiënten.
“Het is complex. Uiteindelijk willen we heel gericht ingrijpen in het ziekteproces om een ziekte te kunnen stoppen. En dan blijkt dat de moleculaire processen in het lichaam vaak nog een stuk complexer in elkaar steken dan we vooraf denken. Om op moleculair niveau in te grijpen in een ziekte, moeten we ook goed begrijpen wat voor alternatieve routes mogelijk zijn in de signaaltransductie, en we moeten ook heel precies begrijpen wat er met het nanomedicijn en de werkzame stof gebeurt. Daarvoor moeten we ook goed weten hoe een ziektebeeld zich in de loop van de tijd ontwikkelt. Bij de ene patiënt dirigeren we de stof succesvol via route A naar de juiste plek. Maar bij een andere patiënt neemt de stof toch een andere route.”

Kok verwacht veel van onderzoek waarbij met een enkele ingreep wordt ingegrepen in het ziekteproces, zoals de reparatie van genetische defecten. Na toediening van het medicijn maakt de patiënt weer zelf een ontbrekend eiwit aan, zoals bij de behandeling van spierziektes. “Dit soort curatieve ingrepen zijn heel interessant omdat je fundamenteel een stap verder gaat in het behandelen van de ziekte: je probeert echt te herstellen wat kapot is, en hoopt dat er na een paar behandelingen geen medicijn meer nodig is.”

“We hebben het hier niet over een tabletje tegen hoofdpijn dat een stofje afgeeft dat overal in het lichaam iets doet. Nanomedicijnen zijn veel complexer en we weten vaak nog niet goed genoeg hoe ze werken. Zowel de farmacokinetiek als de farmacologie van deze medicijnen is heel complex. Ik maak wel eens de vergelijking met schilderen. Je kan een pot verf over een wit doek gooien in de hoop dat de kleuren een schilderij maken. Een echt schilderij ontstaat echter door heel secuur en heel gericht de juiste pigmenten op de juiste plek op het doek te gebruiken. Ik verwacht daarom niet dat dit soort behandelingen op korte termijn in de apotheek of het ziekenhuis mainstream worden”.

Het andere onderzoeksterrein van Kok is dat van het 3D-printen van geneesmiddelen. Deze techniek maakt het mogelijk om medicijnen in kleine oplages te bereiden. Maatwerk die de industrie niet kan leveren en waar wel behoefte aan is. 3D-printers bieden de mogelijkheid om medicatie te maken in doseringen die niet standaard zijn. Goed nieuws voor kleine kinderen dus, die soms een 100x lagere dosering nodig hebben dan wat er voor volwassenen in een medicijn verwerkt is. Maar doseren op maat is niet alleen interessant voor kleine patiëntjes, je zou ook kunnen personaliseren op basis van de klaring van een geneesmiddel in een individuele patiënt, bijvoorbeeld bij patiënten met een afwijkend metabool systeem.

Is 3D printen ook nog toekomstmuziek?

“Nee, deze techniek is al in een verder gevorderd stadium en er zijn meerdere academische centra die onderzoeken of 3D-printers gebruikt kunnen worden voor het maken van medicijnen. De ontwikkelingen gaan snel. Er zijn technici en bedrijven die zich meer richten op de ontwikkeling van de printers, en er zijn onderzoekers en apothekers die zich juist meer richten op de toepassing van deze apparatuur voor farmaceutische bereidingen. Met bestaande printers lukt het al best goed om orale toedieningsvormen te printen die vergelijkbaar zijn met tabletten. De grootste uitdaging zit hem vooral in de ontwikkeling van de filamenten die als basismateriaal gebruikt worden door de printer. Dat is allemaal maatwerk, voor ieder geneesmiddel toch weer een nieuwe puzzel die gelegd moet worden. Maar daarna kan de bereiding op maat gestandaardiseerd worden met de printer. Ik geloof in deze techniek. Maar dan wel in gespecialiseerde centra. Een 3D-printer bij de patiënt thuis plaatsen zodat hij zelf zijn eigen medicatie kan printen is een stap te ver. Dan schakel je namelijk de noodzakelijke controle- en adviesfunctie van de apotheker uit. Dat moet je niet willen. De daadwerkelijke controle in de apotheek blijft noodzakelijk. Baxterrollen gaan nu ook niet van de groothandel direct naar de patiënt, maar lopen altijd via de apotheker. Het kwaliteitssysteem in de farmacie is waardevol en moeten we behouden.”

“Ik voorzie wel een splitsing tussen apothekers die zich meer richten op patiëntenzorg, die zich dus primair hebben gespecialiseerd in het geven van advies over toepassing en gebruik van geneesmiddelen. En daarnaast een wat kleinere groep apothekers die innovaties in de bereiding van geneesmiddelen opgepakt heeft. De rol van de apotheker is dan enerzijds zorgen dat de juiste medicatie met de goede sterkte gemaakt wordt, maar ook zorgen dat deze ‘printlets’ goed door de patiënt gebruikt zullen worden. En er is ook een belangrijke taak in het vertrouwd maken van de patiënt met dit soort nieuwe medicatie.”

Medicatietrouw

“Stel je nou eens voor: de apotheker van de toekomst print medicatie op maat. Niet alleen de apotheker is trots op het resultaat, maar ook de patiënt. Want in het gesprek met de apotheker heeft de apotheker goed geluisterd naar de wensen van de patiënt, er zijn verschillende varianten voorgelegd en er is uiteindelijk een geneesmiddel geprint dat voor die patiënt het beste aansluit bij de therapie en het gebruiksgemak. Reken maar dat dit een medicatietrouwe patiënt is!”

Nieuwe generatie studenten

De apotheker van de toekomst wordt nu op de opleiding van Kok gevormd. De nieuwe generatie studenten kiest veelal voor therapiegerichte vakken in de opleiding, ook omdat ze verwachten dat daar de nadruk ligt in het latere beroep als apotheker. Maar door nieuwe technieken zoals het 3D-printen in het onderwijs te verwerken maakt Kok de farmaceutische technologie weer heel benaderbaar voor studenten. “Dit soort printers worden ook op scholen gebruikt, en er zijn studenten die in hun vrije tijd ook dingen maken met 3D-printers. We moeten weer apothekers opleiden die farmaceutische technologie interessant vinden, mensen die begrijpen hoe je zo’n printer op de goede manier kan inzetten bij de magistrale bereiding van geneesmiddelen. Een van de nieuwste inzichten is dat we als Europa niet afhankelijk willen zijn van geneesmiddelen uit verre landen. Dat maakt ons namelijk kwetsbaar. De productie moet dichter bij huis plaatsvinden. Daarom is het belangrijk dat we in Nederland kennis hebben van de materiaaleigenschappen van geneesmiddelen en ook hoe we actieve stoffen kunnen verwerken in nieuwe toedieningsvormen die anders zijn dan de gangbare geneesmiddelen. Door dit soort nieuwe technieken in het onderwijs te verwerken dwing je studenten om weer creatief na te denken over productzorg. En vanuit die creativiteit krijg je weer nieuwe innovatie.”

Tekst: Niels van Haarlem | Fotografie: Jan Vonk Fotografie

Lees meer artikelen? Schrijf u in voor de tweewekelijkse FarmaMagazine nieuwsbrief!

Bij DOAC’s is voorschrijven op maat nodig

Doseringen die niet passen bij de indicatie, onderdoseringen en voorschrijffouten: geregeld gaat het mis bij het voorschrijven van DOAC’s, zo blijkt uit een studie die recent is gepubliceerd in het European Journal of Clinical Pharmacology.

Vacatures

Sluit u aan bij meer dan 6.500 huisartsen en apothekers die tweewekelijks onze nieuwsbrief ontvangen over ontwikkelingen in de eerste lijn.

Sluit u aan bij meer dan 6.500 huisartsen en apothekers die tweewekelijks onze nieuwsbrief ontvangen over ontwikkelingen in de eerste lijn.

We gaan vertrouwelijk om met je gegevens

Mis nooit meer het belangrijkste eerstelijns nieuws!

Elke twee weken in 10 minuten op de hoogte van het laatste nieuws en trends in de eerstelijns zorg.

We gaan vertrouwelijk om met je gegevens