Stakeholders positief tegenover heruitgifte ongebruikte medicijnen

Een belangrijke oorzaak van verspilling in de zorg is het niet of niet-volledig gebruiken van voorgeschreven medicatie. Onnodig, stelt Charlotte Bekker, onlangs gepromoveerd op medicatieverspilling. In haar dissertatie toetst ze de implementatie van heruitgave van medicatie. Daarvoor moeten nog wel enkele hobbels worden genomen.

In het medicijnkastje van menig huishouden ligt wel een aantal niet opengemaakte doosjes met medicijnen. Het lijkt onschuldig, maar de optelsom van alle niet-gebruikte medicatie is niet mals. Geschat wordt dat jaarlijks honderd miljoen euro aan farmaceutische zorg wordt verspild. Charlotte Bekker, biomedische wetenschapper, laat in haar promotieonderzoek, een samenwerking van de Sint Maartenskliniek, het Universitair Medisch Centrum Utrecht en de Universiteit Utrecht zien dat veertig procent van deze verspilling te voorkomen is. “In de hele keten van distributie tot gebruik van medicatie kun je oorzaken van verspilling aanwijzen,” vertelt de kersverse promovenda: “Zo produceren fabrikanten te grote verpakkingen, schrijven artsen teveel voor en geven apothekers te grote hoeveelheden uit. Ook een belangrijke oorzaak van verspilling van medicijnen is het niet optimale gebruik ervan: afhankelijk van het medicijn gebruikt zo’n tachtig procent van de patiënten, om wat voor reden dan ook, de medicatie niet zoals voorgeschreven. Daarnaast stoppen veel patiënten vanwege bijwerkingen of ineffectiviteit de farmaceutische behandeling. In veel gevallen wordt deze medicatie niet teruggebracht naar de apotheek, maar bij het huisafval gedaan of door het toilet gespoeld; de verspilling veroorzaakt dus ook onnodige milieuvervuiling.”

Voorkomen van verspilling
De promovenda berekent in haar studie naar de omvang van verspilling in de openbare apotheek, dat het in tachtig procent van de gevallen om medicatie gaat met een prijs onder de vijftien euro. Voorkomen van deze verspilling, zo stelt ze, is rendabel als het aan de uitgiftekant van de keten geschiedt. “Zo kan de arts, voordat hij een medicijn uitschrijft, zich ervan vergewissen dat de patiënt de medicatie écht gaat innemen en de therapie gaat afmaken. De apotheker kan erop toezien dat de medicatie voor een passende periode wordt afgegeven. En de patiënt kan op het hart worden gedrukt overgebleven medicatie terug te brengen naar de apotheek.” Eventuele hobbels zijn er ook, beaamt Bekker. Zo zal de werkdruk van de apotheker toenemen en zullen patiënten vaker naar de apotheek moeten voor het ophalen van medicatie. Bekker: “Wat betreft het laatste, zou een brengservice de oplossing zijn. Wat betreft het eerste zou een financiële vergoeding, eventueel bekostigt uit de besparing, een passend antwoord zijn.”

In de overige twintig procent van de gevallen gaat het om verspilling van dure medicatie; het is vooral deze verspilling die een financieel gat slaat in de zorg. In een retrospectieve studie onder 1173 patiënten met orale oncolytica of biologische antireumatische geneesmiddelen, laat Bekker zien dat ruim de helft van de 71 patiënten die waren gestopt met een van deze therapieën, medicatie hadden overgehouden. In Bekkers’ studie besloeg deze ongebruikte medicatie ruim zestigduizend euro, omgerekend ongeveer elfhonderd euro per patiënt. Rondom deze therapieën, zo adviseert Bekker, zouden zowel de specialist als de apotheker kritischer mogen zijn wat betreft de hoeveelheid medicatie die de patiënt meekrijgt: “We weten dat deze patiënten, vanwege de toxiciteit van de medicatie, sneller geneigd zijn te stoppen met hun therapie. Door minder mee te geven, verklein je de kans dat medicatie wordt verspild.”

Heruitgifte ongebruikte medicatie
Maar preventieve maatregelen aan de uitgiftekant zal medicatieverspilling slechts deels voorkomen, vertelt Bekker. Een alternatief antwoord, zo laat ze zien, is heruitgifte van teruggebrachte medicatie. Hiermee trotseert ze het huidige advies van de KNMP. Deze stelt dat de kwaliteit van teruggebrachte medicatie niet kan worden gewaarborgd, omdat er geen bewijs van juiste opslag van de medicijnen bij de patiënt is. Voor haar onderzoek, wereldwijd de eerste studie die inzichtelijk maakt hoe heruitgifte van ongebruikte medicatie kan worden opgezet, interviewde de promovenda diverse betrokkenen, zoals openbare- en ziekenhuisapothekers, medisch specialisten, zorgautoriteiten en patiëntenorganisaties. Hieruit concludeert zij dat stakeholders positief staan tegenover heruitgave, mits voldaan wordt aan belangrijke voorwaarden om de kwaliteit te waarborgen: aangepast afgeven in sealed verpakking en voorzien van een temperatuurmeter. Na afgifte en retour in de apotheek: controle of de medicatie op de juiste temperatuur bewaard is geweest, of verpakking ongeopend en intact is en of het medicijn binnen de houdbaarheidsdatum zit. Om dit te realiseren moeten extra processen worden opgestart; de geïnterviewden gaven dan ook aan dat dit alleen zinvol is als de financiële voordelen opwegen tegen de kosten die worden gemaakt om heruitgifte te realiseren. Alleen bij dure medicatie dus. Patiënten, zo laat Bekker in een andere studie zien, waren in meerderheid positief over heruitgeven, vooral omdat ze het zonde vinden dat goede geneesmiddelen worden vernietigd.

Hobbel
Tijdens haar promotieonderzoek kwam er een extra hobbel op het pad van het heruitgifteproces: de introductie van de Falsified Medicines Directive (FMD) van de Europese Commissie om vervalsing van medicatie tegen te gaan. Elke verpakking van een receptplichtig geneesmiddel in Europa heeft vanaf 2019 een uniek serienummer dat is vastgelegd in een centrale database. Zodra het medicijn is uitgegeven, wordt het uit de database gehaald; voor heruitgave betekent dit een beperking. Maar hier zullen oplossingen voor gevonden worden, vertelt Bekker: “Door diverse partijen wordt al gewerkt aan een systeem, waarbij de kwaliteit en de authenticiteit van retour gekomen geneesmiddelen gewaarborgd is en waarvoor de apotheker garant durft te staan.”

Over heruitgeven van gebruikte medicijnen is het laatste woord nog niet gezegd, weet Bekker: “Iedereen is het erover eens dat verspilling in de zorg onacceptabel is. Ons onderzoek laat zien dat heruitgeven van medicatie een reële oplossing is om verspilling bij dure geneesmiddelen te voorkomen. Om dit te realiseren moeten alle betrokkenen om de tafel gaan zitten en onderzoeken welke implementatiestrategie nodig is en welke medicijnen in aanmerking komen. Garanderen van veiligheid voor de patiënt staat daarbij bovenaan. Daar mag onder alle omstandigheden niet aan worden getornd.”

Tekst: Caroline Wellink