Tien vragen en antwoorden over coronavaccins

FarmaMagazine 24-12-2020 – Afgelopen maandag verleende het European Medicines Agency (EMA) voorwaardelijke goedkeuring voor Comirnaty, het COVID-19-vaccin van Pfizer/BioNTech. Dit advies werd nog dezelfde dag overgenomen door de Europese Commissie. Daarmee is er nu voor het eerst een vaccin tegen het coronavirus beschikbaar in heel Europa. Dit artikel geeft antwoorden op tien vragen over dit vaccin en andere coronavaccins die zich nog op de route naar goedkeuring bevinden.  

Welke COVID-19-vaccins zijn inmiddels goedgekeurd en door welke instanties?

Het vaccin van Pfizer/BioNTech is goedgekeurd door het EMA voor gebruik bij mensen vanaf 16 jaar. Dit bestaat uit twee prikken, waar drie weken tussen zit. Zeven dagen na de tweede prik zijn mensen maximaal beschermd tegen het coronavirus (1). De Britten en de Amerikanen gingen Europa al voor: begin december 2020 keurden ze dit vaccin al goed voor noodgebruik bij mensen vanaf 16 jaar (2,3).

Europa ging voor zorgvuldigheid en heeft het vaccin pas deze week voorwaardelijk toegelaten: een vorm van goedkeuring als er bij een ernstig ziekteverloop nog geen betere behandelopties zijn, waarbij voorwaarden gelden. Zo heeft de fabrikant de plicht om de komende twee jaar aanvullende informatie in te dienen. Verder onderzoek moet nog aantonen hoe lang het vaccin bescherming biedt, hoe goed het vaccin ernstige COVID-19 voorkomt en hoe goed het vaccin mensen met een gecompromitteerd immuunsysteem, kinderen en zwangere vrouwen beschermt. Ook is nog niet bekend of het vaccin ook corona zonder klachten voorkomt (4).

De Amerikaanse registratieautoriteit FDA heeft op 18 december het coronavaccin van Moderna toegelaten voor noodgebruik bij personen van 18 jaar of ouder en is daarmee tot nog toe de enige autoriteit die het vaccin van Moderna heeft toegelaten (5).

Welke vaccins komen er nog aan?

Het vaccin van Pfizer/BioNTech wordt in Europa op de voet gevolgd door het vaccin van de fabrikant Moderna. Het dossier daarvan ligt inmiddels ook op tafel bij het EMA om via een versnelde procedure te worden beoordeeld. Naar verwachting zal de Europese geneesmiddelautoriteit zich op maandag 6 januari 2021 hierover uitspreken. Er ligt ook nog een verzoek tot goedkeuring van een Nederlands vaccin. Het EMA heeft besloten een vaccin van het Leidse bedrijf Janssen Vaccines versneld te beoordelen op basis van gunstige resultaten uit laboratoriumonderzoek en de eerste klinische studies bij volwassenen(4). Andere vaccins die er nog aankomen zijn het Oxford-vaccin van AstraZeneca, een vaccin van Sanofi/GSK en een vaccin van de Duitse fabrikant CureVac. De vaccins van AstraZeneca en Sanofi/GSK hebben door tegenvallende onderzoeksresultaten vertraging opgelopen. Ze worden in de loop van 2021 op de markt verwacht. Op alle zes genoemde vaccins heeft de Nederlandse overheid een optie genomen (6).

Wereldwijd zijn er een paar honderd COVID-19-vaccins in de maak. Ze verkeren in verschillende fasen van ontwikkeling. Volgens de laatste update van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) bevinden zich nu wereldwijd 56 vaccins in de klinische studiefase en 166 vaccins in de preklinische studiefase (7).

Hoe werken de vaccins die beschikbaar komen in Nederland?

Het goedgekeurde vaccin van Pfizer/BioNTech werkt met mRNA-technologie. Dat geldt ook voor het vaccin van Moderna en CureVac. Het vaccin van Sanofi en GSK is gebaseerd op recombinante eiwit-technologie: een specifiek stukje eiwit van het virus zorgt dat iemand antistoffen aanmaakt. De vaccins van AstraZeneca en Janssen zijn gebaseerd op vector-technologie. Bij een vectorvaccin is genetisch materiaal van het coronavirus verpakt in een ander, onschuldig verkoudheidsvirus. Zo wordt een immuunreactie opgewekt. Een voordeel van het vaccin van Janssen is dat het waarschijnlijk maar eenmaal hoeft te worden toegediend. Van de andere vaccins zijn twee doses nodig (6).

Hoe werken mRNA-vaccins eigenlijk?

Met de komst van mRNA-vaccins wordt een nieuwe klasse vaccins geïntroduceerd. De genetische sequentie van specifieke viruseiwitten wordt met behulp van nanotechnologie de gastheercellen binnengebracht. Vergeleken met de traditionele vaccins – gebaseerd op bijvoorbeeld dode, verzwakte, geïnactiveerd of bewerkte virussen – zijn mRNA-vaccins veiliger: mRNA is niet infectieus en kan niet worden opgenomen in het genoom van de gastheer. mRNA heeft een korte halfwaardetijd, die gereguleerd kan worden door moleculaire aanpassing, en is immunogeen, wat een voordeel is bij het vaccinontwerp. mRNA doet zijn werk in het cytosol. Om daar te komen is veilig en efficiënt transport nodig. Dat gebeurt met lipide nanoparticles. Als complex met positief geladen lipiden is mRNA stabieler en beter bestand tegen degradatie door RNase. Eenmaal aangekomen in het cytosol wordt het mRNA vertaald in eiwitten die het lichaam herkent als antigeen. Dat leidt tot de productie van neutraliserende antilichamen, de gewenste immuunreactie (8).

Een nadeel van mRNA-vaccins is dat ze bij zeer lage temperatuur bewaard moeten worden om de stabiliteit van de mRNA-formulering te waarborgen. Voor het vaccin van Pfizer/BioNTech geldt een bewaartemperatuur van -75 °C, terwijl bij het Moderna-vaccin een bewaartemperatuur geldt van -4 °C. Onduidelijk is waarom dit verschil in bewaartemperatuur er is, de exacte formuleringen van de vaccins zijn geheim. De lage bewaartemperatuur geeft logistiek in ieder geval de nodige uitdagingen (9).

Hoe effectief zijn de vaccins?

Het Pfizer/BioNTech-vaccin heeft een effectiviteit heeft van 95,0%. Dat is gebleken uit fase-2/3- onderzoek met ongeveer 44.000 deelnemers die via randomisatie twee doses van het COVID-19-mRNA-vaccin of placebo kregen, met een tussenpoos van 21 dagen. De vaccineffectiviteit was niet wezenlijk anders bij proefpersonen met risico op ernstige COVID-19, waaronder personen met één of meer onderliggende aandoeningen zoals astma, een BMI ≥ 30 kg/m2 COPD, diabetes en hoge bloeddruk. De effectiviteit van het COVID-vaccin werd afgemeten aan het nieuw optreden van COVID-19 vanaf 7 dagen na toediening van de tweede dosis. In de gevaccineerde groep trad COVID-19 op bij 8 van de 18.198 proefpersonen, in de placebogroep trad COVID-19 op bij 162 van de 18.325 proefpersonen. Bij vaccinatie moet er rekening mee worden gehouden dat volledige bescherming pas optreedt na 7 dagen na de tweede injectie. Daarvóór kan sprake zijn van onvolledige bescherming (10).

Het mRNA-vaccin van Moderna had met 94,1% een vergelijkbare effectiviteit volgens de FDA: 11 van de 14.134 gevaccineerde proefpersonen ontwikkelden COVID-19, tegenover 185 personen in de placebogroep (5).

De effectiviteit van het Oxford-vaccin van AstraZeneca ligt volgens een onderzoek in The Lancet rond de 70%, maar is nog extra onderzoek nodig om de effectiviteit van het vaccin opnieuw vast te stellen. Daardoor zal het waarschijnlijk enkele maanden langer duren voordat het op de markt kan komen (11,12).

Hoe lang werken de vaccins?

Dat is voor het Pfizer/BioNTech nog onbekend. Lopende studies moeten hierover uitsluitsel gaan geven (10). Ook voor het vaccin van Moderna zijn er geen data beschikbaar over de duur van de bescherming (5).

Werken de vaccins ook tegen gemuteerde varianten van het coronavirus?

Inmiddels zijn er in het Verenigd Koninkrijk al twee mutaties van het coronavirus aangetroffen, waarvan de ene mutatie ook al verschillende keren in Nederland. Maar volgens recente berichten wijst niets er nog op dat de vaccins hiertegen minder werkzaam zouden zijn (13).

Wordt met een versnelde beoordelingsprocedure de veiligheid van coronavaccins wel voldoende geborgd?

Bij de beoordeling van de diverse coronavaccins doen de registratieautoriteiten geen concessies aan de veiligheid. Ondanks dat de beoordeling versneld plaatsvindt, worden er geen onderzoekstappen overgeslagen. Met een zogeheten ‘rolling review’ worden onderzoeksresultaten al tussentijds beoordeeld, nog voordat een volgende onderzoeksfase ingaat. Zo wordt tijd bespaard (14). Het is nu wel voor het eerst dat er RNA-vaccins op de markt komen, maar de techniek hierachter is al zo’n vijftien jaar oud. Onderzoekers hebben deze technologie in de afgelopen tijd verder ontwikkeld en bijvoorbeeld uitgezocht hoe RNA het beste kan worden verpakt in de lipide nanoparticles. Er is dus al veel voorwerk gedaan (15).

Bovendien worden de bijwerkingen nadat de vaccins op de markt zijn gekomen, streng in de gaten gehouden. Op verzoek van het EMA gaan onderzoekers van het Universitair Medisch Centrum Utrecht en de Universiteit Utrecht de veiligheid en werkzaamheid van de nieuwe coronavaccins in Europa bewaken. Dit gebeurt binnen het project ACCESS (vACcine Covid-19 monitoring ReadinESS) in samenwerking met 22 organisaties, waaronder RIVM, Bijwerkingencentrum Lareb en het PHARMO Instituut (16).

Welke bijwerkingen zijn er te verwachten?

Vaak voorkomende bijwerkingen (bij meer dan 10% van de gevaccineerden) van het Pfizer/BioNTech vaccin waren: pijn op de injectieplaats (>80%), hoofdpijn (> 50%), vermoeidheid (> 60%), spierpijn en rillingen (> 30%), gewrichtspijn (>20%), koorts en zwelling van de injectieplaats (> 10%). De frequentie van koortsmeldingen was hoger na de tweede injectie. De bijwerkingen waren gewoonlijk mild of matig ernstig qua intensiteit en verdwenen binnen enkele dagen na de vaccinatie. Bij een toenemende leeftijd lijkt de reactie op het vaccin iets te zijn vertraagd. Er zijn vier gevallen van acute aangezichtsverlamming gemeld in de vaccingroep tegenover nul gevallen in de placebogroep. Verder zijn incidenteel gevallen van anafylaxie gemeld (10). Mogelijk is er een link met PEG van de nanobolletjes waarin het RNA zit verpakt (17). Daarom moet de gevaccineerde tot vijftien minuten na de injectie nauwkeurig worden gemonitord. Bij patiënten met ernstige koortsende ziekte of een acute infectie dient vaccinatie te worden uitgesteld (10). Ook bij het vaccin van Moderna werden soortgelijke bijwerkingen waargenomen. Volgens de FDA traden na elke dosis bijwerkingen op, maar na de tweede dosis wel meer dan na de eerste dosis (5).

Wie komen er het eerst aan de beurt voor vaccinatie?

Naar verwachting worden vanaf 8 januari de eerste mensen ingeënt tegen het coronavirus. Begin januari krijgt Nederland ruim 500.000 doses van het Pfizer/BioNTech-vaccin, gevolg door nog eens 1,7 miljoen doses in het eerste kwartaal van 2021. Zorgmedewerkers van verpleeghuizen komen het eerst aan de beurt. Ze worden gevaccineerd op ongeveer 30 priklocaties, die de GGD verspreid over het land gaat inrichten en die in januari gereed moeten zijn. Daarna volgen medewerkers uit de gehandicaptenzorg en thuiszorg. Vervolgens zijn bewoners van verpleeghuizen en instellingen voor gehandicapten aan de beurt.

Hierna volgen 60-plussers met een medische indicatie (2 miljoen) zoals een verhoogd risico op een ernstiger ziektebeloop, ernstige aandoeningen aan hart of luchtwegen, diabetes mellitus en chronische nierinsufficiëntie. Daarna komen de 60-plussers zonder medische indicatie (2,4 miljoen), mensen onder de 60 jaar met een medische indicatie (832.000), gevolgd door de rest van het zorgpersoneel (900.000)

Het Pfizer/BioNTech-vaccin is verpakt per 975 stuks en moet worden bewaard bij -75°C. Om verspilling te voorkomen, wordt dit vaccin de eerste fase van de vaccinatie-operatie ingezet op de genoemde GGD-priklocaties. Het vaccin van Moderna is naar verwachting meer geschikt voor kleinschalige distributie vanwege de minder strikte bewaaromstandigheden, en wordt daarom ingezet voor bewoners van verpleeghuizen en instellingen voor mensen met een verstandelijke beperking. Van het Moderna-vaccin krijgt Nederland in het eerste kwartaal van 2021 volgens de laatste berichten 390.000 doses (18).

Literatuur

  1. Eerste coronavaccin goedgekeurd voor Nederland en Europa Nieuwsbericht  CBG 21 december 2020. https://www.cbg-meb.nl/actueel/nieuws/2020/12/21/eerste-coronavaccin-goedgekeurd-voor-nederland-en-europa.
  2. Decision Regulatory approval of Pfizer / BioNTech vaccine for COVID-19. Nieuwsbericht MHRA 2 december 2020. https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-pfizer-biontech-vaccine-for-covid-19.
  3. FDA Takes Key Action in Fight Against COVID-19 By Issuing Emergency Use Authorization for First COVID-19 Vaccine. Nieuwsbericht FDA 11 december 2020. https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-key-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-first-covid-19.
  4. Updates: vaccins en medicijnen tegen het coronavirus. https://www.cbg-meb.nl/onderwerpen/medicijninformatie-het-nieuwe-coronavirus/updates-medicijn-tegen-coronavirus-en-beschikbaarheid-van-medicijnen.
  5. FDA Takes Additional Action in Fight Against COVID-19 By Issuing Emergency Use Authorization for Second COVID-19 Vaccine. Nieuwsbericht FDA 18 december 2020. https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-additional-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-second-covid.
  6. Vaccin van Sanofi en GSK werkt niet goed genoeg bij ouderen, ontwikkeling vertraagd. Nieuwsbericht NOS 11 december 2020. https://nos.nl/collectie/13850/artikel/2360178-vaccin-van-sanofi-en-gsk-werkt-niet-goed-genoeg-bij-ouderen-ontwikkeling-vertraagd.
  7. Draft landscape of COVID-19 candidate vaccines. Update WHO 17 december 2020. https://www.who.int/publications/m/item/draft-landscape-of-covid-19-candidate-vaccines.
  8. Nanomedicine and the COVID-19 vaccines. Nat. Nanotechnol. 15, 963 (2020).
  9. De Boer L, Van ’t Wout Hofland N. Zeven vragen over het RNA-vaccin. Nemo Kennislink. https://www.nemokennislink.nl/publicaties/zeven-vragen-over-het-rna-vaccin/.
  10. Productinformatie EMA Comirnaty. https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/comirnaty-product-information-approved-chmp-21-december-2020-pending-endorsement-european-commission_en.pdf.
  11. Voysey M, Clemens SAC, Madhi SA, Weckx LY, Folegatti PM, Aley PK, e.a. Safety and efficacy of the ChAdOx1 nCoV-19 vaccine (AZD1222) against SARS-CoV-2: an interim analysis of four randomised controlled trials in Brazil, South Africa, and the UK. Lancet. 8 december 2020;
  12. Visser, M. Het Oxfordvaccin loopt vertraging op, kan AstraZeneca zich deze ‘puinhoop’ wel permitteren? Trouw 27 november 2020. https://www.trouw.nl/zorg/het-oxfordvaccin-loopt-vertraging-op-kan-astrazeneca-zich-deze-puinhoop-wel-permitteren~b73cc4e0/.
  13. Britten ontdekken weer nieuwe mutatie van coronavirus: ‘Zeer zorgwekkend’. Nieuwsbericht Algemeen Dagblad 23 december 2020. https://www.ad.nl/buitenland/britten-ontdekken-weer-nieuwe-mutatie-van-coronavirus-zeer-zorgwekkend~a4b1bea0/?referrer=https%3A%2F%2Fnews.google.com%2F.
  14. Beoordeling eerste coronavaccin is gestart. Nieuwsbericht CBG 1 oktober 2020. https://www.cbg-meb.nl/actueel/nieuws/2020/10/01/beoordeling-eerste-coronavaccin-is-gestart.
  15. Pardi, N., Hogan, M., Porter, F. et al. mRNA vaccines — a new era in vaccinology. Nat Rev Drug Discov 17, 261–279 (2018). https://www.nature.com/articles/nrd.2017.243.
  16. Vaccins tegen het coronavirus. Informatie CBG. https://www.cbg-meb.nl/onderwerpen/medicijninformatie-het-nieuwe-coronavirus/vaccins-tegen-covid-19.
  17. De Vrieze J. Suspicions grow that nanoparticles in Pfizer’s COVID-19 vaccine trigger rare allergic reactions. Nieuwsbericht Science 21 december 2020. https://www.sciencemag.org/news/2020/12/suspicions-grow-nanoparticles-pfizer-s-covid-19-vaccine-trigger-rare-allergic-reactions.
  18. Aanpak eerste fase coronavaccinatie. Nieuwsbericht Rijksoverheid 8 december 2020. https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2020/12/08/aanpak-eerste-fase-coronavaccinatie.

Abstracts gevraagd voor PRISMA-symposium

PRISMA houdt op 18 mei haar jaarlijkse symposium, dit maal digitaal. Met als thema ‘Digitaal naar betere zorg’. Apothekers kunnen hun abstracts daarvoor indienen t/m 14 maart

Huisartsen en de coronavaccinaties

Voor coronavaccinaties is geen verklaring van de huisarts nodig voor wel/geen vaccinatie. Evenmin als een (non)-Covid-verklaring voor begrafenisondernemers.

Sluit u aan bij meer dan 6.500 huisartsen en apothekers die tweewekelijks onze nieuwsbrief ontvangen over ontwikkelingen in de eerste lijn.
  • Nadat u op verzend klikt ontvangt u een bevestigingsmail in uw mailbox.